Marta o'qildi
Метехон. янги ҳикоя. Саломат Вафо.
Ҳикоя
Шижоат – қўрқмаслик эмас, балки
қўрқувга қарамай олдинга қадам ташлашдир.
Жалолиддин Румий
Ҳали кўкда, мовий қорамтир чексизликда катта айиқ, cув илони қиз, аждар, кентавр юлдузлари ўчмаган, сомон йўли оқариб турган,ер юзининг аллақаерларида,осмоннинг жануб томони уфқ билан ер туташиб кетган чизиқларида тонгнинг оқиш заиф нурлари жилоланаётган палла эди. Қоронғида отларнинг яғрини ялтираб кўринар,суворийлар қора кўланкага ўхшаб қолган,отнинг қора танаси узайиб кетган эди.Оёғига латта боғланган отлар шарпасиз юрар,ора-сира бўғиқ дупиллаш товушлари эшитилар эди.Ўргатилган,ақлли отлар пишқирмас,оғзидаги сувлиқларни шақирлатмас эди.Ёзнинг салқин палласи,қушлар,қурт-қумусқалар аллақачон уйғонган,атроф қушларнинг сайроқларига ора-сира ёвввойи ҳайвонларнинг бўлаши эшитилар эди.
Қалъага яқин қолганда дарахтлар,ўт-майсалар,тонгнинг ёғдусида тоғу тошлар кўринадиган бўлган эди. Улар майсазор сўқмоқларни дуп-дуп босиб ўтиб,қалъага яқинлашишди.Шамол олис-олислардан хўрозларнинг қичқирганини олиб келар эди.Дарё қисилиб у ёғи кенг бўлиб кетган майдондаги кўриниш... алп қомат,чўл бургутидай мағрур Метехон, яъни чинлар Модэ шаньюй деб атайдиган ва шунинг баробарида қўрқадиган... инсонни ҳайратга солди.Ҳан императори саройи жойлашган қалъага борадиган катта майдон паст-баланд тўсиқлар,кесилган ғўлалар билан қопланган эди.Бу воқеа эрадан олдинги 111 асрда юз бераётган эди.Бутун майдон боши кўриниб турган ёғоч ғўлалардан иборат эди.Алланеларни ўйлаётган Метехон қўлини баланд кўтариб, ёнидаги ҳамроҳларига савол назари билан боқди.
-Бу не бўлди?.
- Билмадик,ҳукмдорим.Бу не экан?
Ёвқур Метехон отини қистади.Орқадан келаётган минг-минг лашкарлар ҳам қўзғалди.Орадаги масофа яқин қолганидан сўнг майдондаги дўмпайиб турган нарсаларни не эканлигини билиб тўҳташди.
Катта майдонга кесилган ғўлалар қоқиб чиқилган эди.Бу каби улкан майдонга ғўлаларни қоқиб чиқиш имконсиз эди.Бу чигирткадай кўп одамга,лашкарга эга бўлган Хитой императори Ҳан Хун подшоҳининг Метехон лашкарларини ўта олмаслиги учун қилган тўсиғи эди.
Ногаҳон бир ғўланинг бошида кумушранг ҳарир рўмол барча аламларга қарама қарши ҳолатда шамолда пориллаб учарди.Рўмол ғўлалар билан келган, ёки қалъа миноралари томонидан учиб тушган бўлиб,у шамолда учиб, йиртилиб ҳам кетган эди.Рўмолни кўзларини қисиб атрофни кузатаётган Метехонга келтириб беришди.У рўмолни ушлаб,бир зум ўйланиб қолди,сўнг беиҳтиёр искаб кўрди.Сўнг уни эгар остидаги халтачага солиб қўйди.
Жасур ва қаттиққўл Метехон лашкарбошилар билан маслаҳатлашди,кимдир қайтиб кетишни маслаҳат берди,кимдир ёмғир ёғишини кутиш кераклигини айтди.Ёмғир ёғса ғўлаларни суғуриб олиш осон бўлади.Метехон уларни тинглаб бўлиб буйруқ берди.
- Бир от сиғадиган йўлнинг оғочларини оламиз.
Ғўлаларга арқон боғлаб отларга судратишди,бошида мустаҳкам қоқилган ғўлаларни қимирлатиш суғуриш осон бўлмади.Бир икки маротаба арқон узилиб ҳам кетди.Сўнг йўлини топишди,ғўлаларни ҳар тарафга тортиб, сўнг суғуриб олишди.Олдинги ўн беш,йигирма қатори мустаҳкам қоқилган бўлиб,ичкарилари жуда чуқур қазилмаган эди. Қуёш гунўртага кўтарилганда қалъа йўлининг бир отлиқ сиғадиган жойининг ғўлаларини суғуриб олишди.
Метехон олди лашкарларини очилган йўлдан олдинга қараб юборди,элликка яқин лашкар ўтганида бир юзбоши ҳовлиқиб қайтиб келди.
- Метехон, тўсиқдан ўтган лашкарларнинг ўтганини ўтгандай чинлар бошини сапчадай узиб ташлашаётир.
- Дур,дур.Тўҳта,тўҳта,-бу сўз минглаб туғ кўтарган,қилич ва найза ушлаган,елкасига ўқ ёй осган лашкарлар орасида акс-садо берди.Дур!!!.
Лашкарлар тўлқини тўҳтади.
Ғўлалар орасидан олдинга интилган лашкарлар тўҳтатилди.Туғ кўтарган чекриклар амр кутиб отлари билан сафда турарди.Туғлар шамолда ҳилпирарди.Метехон ғазабга минди,қўлларини баланд кўтарди.
- Изингга қайт,- деб фармон берди.
- Қайтаман.Ҳийла ўйлаган чинларнинг кўзига кўрсатаман.
Оёғидан латтаси ечилган отлар чўлларга қараб қушдай учди.Чўл фарзанди бўлган Метехоннинг лашкарлари эркин юриб даштнинг Қоплонли дара деган жойига етиб келди.Қора уйлар бўйи овлаб келинган сайғоқ этларни қозонга босишди.Яқин атрофдаги овулга чинлар қоққан ғўлаларни суғуришга темир болға,темир пона олиб келишга одам юборишди.
Машварат бўлди.Чўлдаги оқ-қора жунлари осилган сурувларни чўпонлари билан олиб кетган Чин ҳоқони Ҳаннинг кўзини жойига солиб қўйиш, қўйларни қайтариб олиш ҳақида амр тайёрлашди.
Яна тонгда хунлар яшин каби Чин қалъасининг устига булутдай бостириб боришди.Чўл,дарёлар,қамишлар,қоронғи осмон,юлдуззор фалак ортда қолди.Яна отларнинг оёғига латта боғлаб, темир болға ва темир поналар билан қуролланиб, қалъа жойлашган тепалик қаршисида пайдо бўлишди.
Жўшқин Метехон кўрган манзарасидан ҳайрон қолди,катта майдонга жойлашган сон-саноқсиз оғочлар,гўё Сулаймон девлари бир ҳамла билан ғўлаларни ер юзидан йўқотгандай, майдонда ғўлалардан ном-нишон йўқ эди.Юзига тонгнинг оқиш ёғдулари тушаётган алпқомат,бургут парвоз Метехон савол назари билан лашкарбошиларига қаради.Кўпни кўрган лашкарбоши Суюн Малак “чинлар бизни яна қайтиб келади,ғўлаларни қўпоради деб, ўзлари қўпориб ташлаган”.”Ана,бизнинг йўлларимиз очиқ”, деди аста Обод Чақмоқ.Метехон нақшинкор от эгарига суяниб,кўзини қисиб, ғўлалар қўпориб олинган майдонга ва қалъа жойлашган тепаликларга қаради.
- Аммо мен ҳийлакор Ҳан лашкарларининг оддий йўл тутганига ишонмайман,улар майдонни онгсот бўшатмаган,бу ерда бошқа сир бор, аммо не эканлигини билмайман.
- Унда майдонга от қўйишимиз билан, бизни от-потимиз билан ер ютиб кетмасмикан?
Қаттиққўл Метехон қояларга қўнган мағрур бургутдай яна қўлларини боши узра кўтарди.Минг-минглаган отлиқ лашкарлар жанговор ҳолатга келди.Тонгнинг илк оқиш шулъаларида чинлар орзу қиладиган улкан отларнинг кўзлари ялтирарди.Хитойлар пиёда жанг қилар эди.Улар ялтироқ ёллари билан узун яғринларини елпирди.Метехон майдон бошига келиб қиличини кўтариб хитоб қилди.
- Олға арслонларим!
Метехоннинг лашкарлари булутдай ўрнидан қўғзолди. Унинг ўзи сафнинг олдида борарди.Шу он осмондан йирик томчилар юзига тушди.Олисда қалъа жойлашган тепаликлар,дов-дарахтлар қорамтир,кўкимтир бўлиб кўринарди.Қора туғлар кўтарган улкан лашкар, сас-садосиз,бўғиқ дупирлаш билан бирга олға интиларди.Бу вақтда осмоннинг кети тешилган эди.Қалъа жойлашган тепалик қаршисига етиб келганиларида шундай ёмғир қуйдики,бани қўҳна оламда Нуҳ тўфони бошлангандай дарак берарди.Осмондан ёмғир шаршарадай қуюларди,отларнинг,лашкарларнинг кўз очишига йўл қўймасди.Теварак атроф,тошлоқ йўллар,дов-дарахтлар ёмғир пардалари билан қоришиб кетган эди.
Шалоббо бўлган,от туёқлари лойга ботиб қолган Метехон ҳайқирди.
- Ядачилирку,тўҳта бу ядачиларнинг иши.
Чинлар ядачилар ёрдамида осмон худоларидан ёмғир ва бўрон сўраган эди.Метехон Ҳан ипмератори саройида ғайб олами сирларидан хабардор машҳур ядачилар борлигини эшитган эди.Хун қавмларнинг қасос олмасдан орқага қайтмаслигини император Ҳан яхши билган,шунинг учун ғўлаларни қўпортирган,унинг ҳусумати туркийларнинг отларида бўлгани учун ёмғирда, бўронда тепаликларга тирмаша олмай,ёмғирда эзилиб отларга шикаст етишини,оёғи синишини ўйлаган эди.
Шу он тепаликларда, қалъага ўтиш йўлларида, ёмғир тўфонлари остида минг-минглаган чин лашкарларининг ярқироқ боши кўринди. Чинларнинг қўли яна баланд келди,улар тепаликда ёмғирда,лойга ботиб,тепаликка чиқолмай сирғалиб тушаётган отлиқларга қирон келтириши мумкин эди.Ёмғир кучайгандан кучайди.
Метехон қўлини кўтарди.
- Тўҳта,тўҳта.Дур,дур.
- Ҳукмдорим чекинайлик,чинлар тузоқ қўйганга ўхшайди, - деди мулоҳазакор Обод Чақмоқ.
Метехон ёмғир пардаси ортидаги минг-минглаб чин лашкарларининг ялтироқ бошига тикилди.Чин лашкарлари ёмғирни писанд қилмасдан туркларнинг қачон етиб келишини сабр тоқат билан кутиб туришарди. Чин лашкарларининг ёмғирда киприк қоқмасдан жанг майдонида бемалол туришлари Метехоннинг ғурурига тегди.У ёмғирлар юваётган юзини орқага қаратиб “босдик арслонларим”, дея ҳайқирди. Метехоннинг тез ҳаракатланувчи лашкарлари чинларнинг устига ёмғир пардаларини йиртиб, қора булутдай босиб борди.Ёмғир фаввораси ичида чинларнинг минг-минглаган лашкарлари қотиб туришар эди.Хунлар пиёда чин лашкарларига қилич солганида атрофга даранглаган саслар чиқди.Тошга урилган қиличлардан ёғдулар оламга отилди.Жасур Метехон ёмғир пардалари остида қаршисида минглаган чинларнинг тош ҳайкалларини кўрди.Теракоталар.Қилич тутган,арава минган баланд-баланд тош ҳайкалларни ёмғир ювиб тушарди. Чинлар ёмғир остида кўринган минглаб лашкарларни кўриб турклар орқага қайтади деб тузоқ қўйишган эди.Метехон олға интилди, тош ҳайкаллар устидан улкан довон отлари учиб,сакраб ўтди.Шитоб билан қалъа жойлашган тепалик томонга от чоптириб кетди. Шу он қалъа жойлашган тепалик томондан чинларнинг ноғораси думбиллади,мусиқа асбобларининг жангур-жунгур бир-бирига урилган овози эшитилди.Тепаликдан юзларча оқ байроқ кўтарган пиёда чин лашкарлари кўринди.Туркларнинг қудратидан қўрққан чинлар,қалъа вайрон бўлмаслиги учун олдини олиш қарорида оқ туғ кўтарган элчилар,қалъа аёнларини юборган эди.Элчилар ўзлари билан совға-ҳадялар,хитой ипак газмоллари,олтин тўлдирилган лаганлар олиб келишган эди.Метехон лашкарлари чин элчиларининг олдига етиб келганида,уларга хун руҳонийси тилмочлик қилди.
- Суюрғолларимизни ол қудратли Метехон,қалъани вайрон қилма,сенга ҳар йили юз минг олтиндан ўлпон тўлаймиз.Ана қўйларингни олиб келдик,чўпонларинг ҳам бунда.
- Беш юз минг олтин тўлайсан.Савдогарларим,лашкарларим қалъага кириб-чиқиб юради.
Метехон ҳадяларни олиб, чўлга қайтди. Лашкарлари учун катта-катта қора уйлар,ўзига оқ ипакли қора уйлар қурди.Туя подалари,қўй-қўзи сурувлари кўпайди.Иссиқ ёз кунлари ўтиб, олтин ранг куз келди.
- Метехон император Ҳан Хун савдогарларини қалъага киргизмади.Уларнинг молини тортиб олиб, ўзларини даштга ҳайдаб юборди.
Оқ ипак чодирда аъёнлари билан созоқ оловида қайнаган сутли чой ичиб ўтирган Метехон бир куни кучли ғазабга келди.Неча бор чин қалъаси остонасидан қайтиб келди.Кўк тенгрилар ҳоҳиши билан қалъаларни вайрон қилмади.Элчиларни,оқ байроқларни сийлади.Император Ҳаннинг сўзига инонди.Аммо улар асир тушган қулдай бугунги сўзи эртанги сўзига тўғри келмайди.Энди ўзидан кўрсин Ҳан лашкарлари.Бу унинг император Ҳанни очиқча урушга чорлови эди.
Метехан Байэнг жангига ҳозирлик кўрди.Бу эрадан олдинги 200 йилларга тўғри келар эди.Бу можаролар,ҳийлалар ва урди -қочди муносабатига нуқта қўядиган палла келган эди. Метехоннинг лашкарлари қора булутдай қўзғалди.Қора байроқ кўтарган лашкарлар олдинда борди.Улар паст-баланд,ўйдим-чуқур йўлларни қийналмай босиб ўтиб,қалъага етиб боришди.Метехон қалъа атрофидаги манзарадан ҳайратда қолишди.Қалъа атрофига улкан,баланд,устида бир арава юрадиган тош девор қурилган эди.Буюк Хитой девори.Девор йўлларнинг устига қурилган,ҳали сўнггига етмаган эди.Чинлар Метехон лашкарларидан қўрқиб, деворини мустаҳкамлаган эди.
Шу он улкан тош деворнинг дарвозасидан сон-саноқсиз пиёда лашкарлар дупурлаб чиқди.Лашкарлар сочилиб тирик қалқон ясагач, орқадан от аравада ялтироқ ипак либосларга бурканган,юмалоқ юз,қисиқ кўз барваста император Ҳан чиқди. Чин лашкарлари қалқонлари билан ҳимоя қобиғи ясаб олдинга ташланди.
Метехон қўлини кўтариб “олға арслонларим”, дея амр этди.Метехоннинг яшин тезлигида ҳаракат қиладиган ёвқур лашкарлари бир томондан баланд девор битмаган жойлардан қалъа ичига ёпирилишди.Иккинчи томондан император қўриқчилари,лашкарлари билан юзма-юз бўлди.
Деворнинг баланд жойида ноғора гуммиллади,темир мусиқа асбоблари жаранг-журанг урилди.Чин императори араваси ўрнидан қўзғалди.Чинларда от аравалар саноқли бўлиб,улар асосан пиёда лашкарларга асосланган эди.От аравада узун ипак чакмон кийиб, белини қора камар билан боғлаган,император Ҳан найзасини боши узра кўтарди.Қалқон тутган пиёдалар жангга ташланди.Метехон лашкарининг илғори император Ҳан ўтирган араваларни,қўриқчи лашкарларни ўраб олди.Отлиқ хун лашкарлари қуршаб олиб, қўриқчиларни ўлдирди.Метехон кетма-кет камон ўқи билан император Ҳаннинг қўриқчиларини ўлдирди.Шу он император Ҳан ўтирган арава шиддат билан очилган тош девор дарвозалари ичига кириб ғойиб бўлди.Император Ҳан хунларга асир тушишига бир бахя қолган эди.
Метехон қўлларини баланд кўтарди: дур,дур,- деди.Унинг лашкарлари пиёда чин жангчиларини қуршаб олди.Шу он қалъа томонда ноғоралар гумиллади,мусиқа асбобларининг жаранг-журунги эшитилди.Осмон мусаффо бир паллада қалъа девори устидан оқ байроқлар кўринди.Кўп ўтмай қалъа дарвозаси очилиб,бир тўп хитой ипакларига бурканган,бўйлари паст-баланд қалъа аёнлари,коҳинлар чиқишди.
- Метэ шанью омонлик бер.Бундан кейин хун лашкарлари билан чинлар уришмасин.Энг гўзал чин маликасини сенга хотинликка берамиз.Мана у дунё гўзали.
Шунда майдондагилар қалъа дарвозасидан энг сўнггида арава билан чиққан жангчиларга қарашди.Жангчининг бири оққуш монанд,оқ ипак кўйлак устидан қирмизи чопон кийиб белини боғлаган,бошида кумушранг ҳарир рўмол ташлаган ўн саккиз ёшидаги гўзал қиз эди. Қоялардай алп келбат Метехон ва унинг жангчилари,ҳатто чин лашкарлари ҳам аравада ўтирган чин гўзалига қарашди.Метехон беихтиёр от хуржунидаги кумушранг рўмолни ушлаб қўйди.Гўё кумушранг рўмол остидан бир нур таралиб, атрофни нурафшон айлар эди.
-Бир хатолик билан аскарларимиз турк савдогарларининг молини тортиб олишибди.Бу ишни қилганларни дорга осдик.500 олтин ўлпонимиз ўз вақтида тўланади.
-Император Ҳан чиқмадими?.Энди минг олтин тўлайсан.Бўлмаса қалъани кулини кўкка совураман.Шунда савдогарларни молини тортиб олиб ҳайдамайдиган бўласан.
-Розиман,- беиҳтиёр Метехоннинг кўзлари кумушранг рўмолли қизга тушди.
-Минг олтин ўлпон тўлаймиз,фақат қалъага омонлик бер.
-Омонлик, - деди Метехон бир оз ўйланиб тургач дубулғали мағрур бошини кўтариб.Метехон кумушранг рўмолли қиз учун қалъага омонлик берган эди.Чин гўзали ҳам ҳарир рўмол остидан табассум қилди.
Қилич қалқонли хун лашкарлари яроғларини шақирлатиб,от сувлиқларини шилдиратиб “омонлик,омонлик”, дея ҳайқиришди.
Мағрур Метехон кенг даштлар бағрида жойлашган қора уйлар салтанатига қайтиб кетди.Чин гўзали билан! Метехон хуржунидаги кумушранг рўмолни чин гўзалининг тиззасига ташлади.Чин гўзали кумушранг рўмолни боши узра кўтарди: ҳарир рўмол шамолда пориллаб учарди.
Отлиқ хун лашкарларининг чошгоҳда тушаётган сояси силжиётган қора булутларга ўхшарди.Чўлда осмон мовий ва тиниқ, кўк ва ер туташган чизиқлар жимирлар,янтоқлар,созоқлар,юлғунлар узра озод чўл шамоли ғувиллаб эсарди.
Чин ҳукмдори император Ҳан хун кўчманчилардан қўрқиб шундай улкан девор тикладики,у самодан ҳам кўриниб, асрларки қад ростлаб турадиган бўлди.Бу буюк Хитой девори эди.
7 июл 2026 йил.
Тошкент.Гўзал маҳалла.
- - -