Marta o'qildi
Нуржон Ботирнинг олтинлари. мулоҳаза. Саломат Вафо
1913 йил Нуржон Ботир Ғозовот қалъасида отилиб,ҳалок бўлганидан сўнг,унинu майтини кигизга ўраб,аравада Моноқ музофотининг ўзи ҳокимлик этадиган Гужумлига олиб келишади.Бу кунларни ўз кўзи билан кўрган моноқлик кекса отахонларнинг ҳикоя қилишича, шу ерга Нуржон Ботирнинг қони тўкилган экан. Гужумли боғ-роғларга буранган,узумзор,олмазор,нокзор,ўрикзор боғларга буркан, яшил гўша экан.Шу ерда юқорида ёзганимдай Нуржон Ботир ҳокимлик даврида 12 пахсали Хивадаги Нуруллабой саройи шаклидаги,мовий кошинли сарой қурдирган эди.Бу сарой совет даврининг 1976 йилларгача сақланиб турган, кейинчалик бу ер гужумзор ва боғ-роғ бўлгани учун колхоз раислари Нуржон Ботир саройини буздириб, колхоз идораси қурдирган,бу иншоат кейинчалик болалар ёзги лагерига айлантирилган.Мен 2000 йилларда Ўзбекистон Телевидениеси “Сиёсат” дастурида ишлаган вақтимда сафар билан Шовот тумани ўша даврда “Махтумқули” деб номланган колхозга борганимда,жамоа идорасини кўргандим,унинг ёз айвонларига бобомиз Нуржон Ботирнинг саройининг ганжкор устунлари қўйилган экан.Буни ўша бино қурилишида иштирок этган ёши катта одамлар айтиб берган эди.
Буларни бир бор яна такрорлаётганимнинг боиси бор. Менинг отам Матёқуб Вапонинг уч нафар опасининг энг кенжа опаси Ўғилжон аммам Вапаева Урганчда яшарди.Кўп болали она ҳисобланар эди.8 нафар фарзанди бор эди. Ўғилжон аммам ўзига хос характерга эга бўлган,ёшлигида кўп қайсар бўлган экан. Аммамнинг ҳикоясича ёшлигида овқат емасдан аразлаб,хоразмда талак деб аталадиган,баланд бўғотга чиқиб,унинг дарчасидан пастда таом еяётган ота –онасига ва опаларига қараб ўтираркан. Қаттиқ қўл бобом, қизини жазолаш мақсадида қолган ҳамма овқатни устида туриб итларга ташлатар экан. Шу аммамизни қариндош-уруғларимиз,таниш-билишлар хоразмча айтганда орқали деб билишар эди.Ўғилжон аммамиз келажакда юз берадиган ҳодисаларни олдиндан сезар ва рост тушлар кўрар эди. Аммамиз Урганчдан Моноққа бизникига мехмонга келганда,унинг илоҳий ҳислатларини ҳурматлаб, унинг ҳар келишига янги чойнак,пиёла,ёстиқ чойшаблар ажратиб қўяр эдик. Уларга хизмат қилиш,чой дамлашни ўзимизга шараф деб билар эдик.Аммамиз Ўғилжон Вапоеванинг тушига бобомиз Нуржон Ботир кириб,Гужумлидаги қони тўкилган жойни кўрсатиб,шу ерга иморат қурдир,мен совуқ қотиб ётибман,дейди. Бу вақтда Ўғилжон аммам 1991 йилларда 70 ёшларида нафақада эди.Ўғилжон аммамнинг таклифи билан отам Матёқуб Вапо,менинг оғам Саъдулла Вапоев билан Гужумлида мақбара ва зиёратчилар учун уч-тўрт хона уй қуришга киришди. Бу вақтда 35 ёшларидаги оғам Саъдулла Вапоев Шовот пахта тозалаш заводининг директори лавозимида ишлар эди.Ҳамма имкониятлари бор эди.
Гужумлидаги боғлар,бобомиз Нуржон Ботирнинг қони тўкилган жой халқ орасида муқаддас ҳисобланиб,зиёрат қилишар эди.Хоразмнинг қадимий зардўштлик давридан қолган урф-одатларга биноан оташ ўчоқларда,оташ чироқлар ёқишиб,ҳафтанинг учинчи куни бўғирсоқлар пиширишар эди. Отам Матёқуб Вапоев ва оғам Саъдулла Вапо сайи-ҳаракати билан аммамиз Ўғилжон Урганчдан келганда яшайдиган уч-тўрт хонали бино ва суратда кўриб турган мақбара қурилди.Аввалдан бўлган ховуз атрофига гужумлар экилди,супалар қурилди.Қариндошларимизнинг айтишларича Нуржон Ботир зиёратгоҳини халқ муқаддас билиб,зиёрат этар,тутқаноқ ва тури касалликлар шифо топар эмиш.Ҳар ҳафтанинг учинчи куни қўй,хўроз келтириб сўйишар,нон-чўрак ва бўғирсоқ олиб келишар экан.Бу ҳолатларни батафсил ёзаётганимнинг боиси бор,Гужумлидаги тайёр уйлар ва ҳар кун келадиган назр-ниёзлар Ўғилжон аммамизнинг Рўзмат исмли ўғлини эътиборини тортади.Рўзмат оғо,отамнинг табири билан айтганда Рўзмат соққол, умр бўйи ҳеч жойда ишламаган,оиласи,фарзандлари тарбияси билан ҳам иши бўлмаган, бир лоқайд одам,аммо,гапга чечан,ўрни келса йиғлаб-сиқтаб ишини битирадиган,бўйи сал кам икки метр,тўладан келган одам эди.Рўзмат оғо Сапаев 1989 йилларда бобоси Сопо бобосининг меросини талашиб,уйига ўт қўйиб юборган эди.Бу воқеадан сўнг ва яна қандайдир сабаблар билан бир,икки маротаба қамалиб чиққан эди.Борарга жойи бўлмаган,такасалтанг,жоҳил Рўзмат оғомиз,бир мартаси онаси билан Урганчдан Нуржон Ботир зиёратгоҳига келиб,ўша ерда бир умр қолиб кетади.45 ёшларидаги бу одам бир юмаланиб,бир иккита сураларни ўрганиб,зиёратгоҳнинг мулласига айланади.Аммамизнинг Неъматжон исмли ҳақиқий диний илм соҳиби ўғлини,бу зиёратгоҳдан ҳайдаб чиқаради.Шу атрофда яшайдиган Қуронбой дойи,Аширбой оғалар ва келиб-кетувчи зиёратчилардан умрида қўлига китоб олмаган,Нуржон Ботирнинг кимлигини ҳам билмайдиган Рўзмат оғамиз,Нуржон Ботирнинг Моноқ ҳудудида 15 йиллар ҳоким бўлганини ва Гужумлида унинг олтинлари кўмилган бўлиши мумкинлигини эшитиб қолади.
Шундан сўнг бу жоҳил кимсанинг ороми йўқолади,уйқусиз тунлари бошланади. Олтинларни топиш пайига тушади.У энг аввало ишни онаси Ўғилжон аммамиз Урганчдан келганда яшайдиган,яъни оғам Саъдулла Вапоев қурдирган уйларнинг,онаси яшайдиган қисмидаги иситиш тизимларини бузиб олиб сотишдан бошлайди.Деразаларини синдиради. Зиёратга келган Ёқутжон ва Реймажон холаларини таъқиб қилади, сув қувурларини беркитиб қўяди,кетишга мажбур қилади.Чунки, онаси Ўғилжон аммамиз ва бошқа қариндошларнинг бу ерга келиши унинг мақсадларини амалга оширишга тўсқинлиқ қилади. Олтин васвасасига тушган,қамоқда ўтириб чиққани учун мутаҳҳамга айланган Рўзматбой энг аввало Урганчдан изланиб,қай бир одамларга ялиниб,кимга дўқ уриб,мина,темир изловчи(мина искатель) ускунасини олиб келишга муваффақ бўлади.Айтишларича, темир изловчи ускуна эгасини уч кун овора қилган эмиш.Бу худосиз одамнинг ишини кўринки, Гужумли ҳудудининг атрофида,аввалги Маҳтумқули колхози ҳудудида ўша пайтда Нуржон Ботирнинг авлодлари бўлган Уста Қурамбой,Ҳасанбой дойи,Ашурвой оға деган қариндошларимиз яшар эди.Улар Нуржон Ботир қадамжосини муқаддас билиб,умр бўйи дахл қилмасдан,тинч-осойишта яшаган.
Мина изловчи одам ерда темирми,бошқа тортиладиган метал бор жойларга белги қўйиб кетади.Олтин изловчи шаввоз Рўзматбой гулбоғларни,ёш кўчатлар экилган отизларни,ўзи қўлини ишга уриб кўрмагани,ўлгудай танбал бўлгани учун, илоҳиётдан ваъзлар ўқиб, одам олиб келиб, икки метрча ковлатиб ҳамма ёқни илма –тешик қилдиради.Ўғилжон аммамиз эккан ёш кўчат боғлари, қип-қизил атиргуллар қуриб адо бўлади.
У даврда ота-онам тирик эди.Мен Тошкентдан борганимда,яқинроқ бўлгани учун Нуржон Ботир бобомизнинг мақбарасини зиёрат қилишга Гужумлига бориб турар эдим. Биз бир борганимизда олтин излангани учун уйларнинг остонасигача чуқур ковланган ҳолида,ҳамма ёқ ағдар тўнтар бўлиб ётар эди. Бу ҳудудда хоразмча айтганда шайидликлар,зиёрат қиладиган жойлар кўп эди.Шундай жойлардан бири Аламшо пир эди.У ерда яшайдиган ших кампир,яъни иёратгоҳ хизматига умрини бағишлаган эна,бир куни отамни чақириб қолибди.
“Матёқуб болам,сенга Нуржон Ботир бувангни омонати бор.”.Отам баланд бўйли,оқ сариқдан келган,қирра бурун,кўзлари сарғиш,бобосидай адолатпарвар,катта юракли инсон эди.
- Фалон жойда,кунчиқиш эшигидан чап томонда, нок оғочидан уч одим ўтганингда,бувангни сенга атаган омонати бор.Уни фақат сенгина олишинг мумкин,дебди.
Отам момога розилик бермабди,”юз йилдан бери ер сотида турган олтин хазинаси,эгасига вафо қилмаган бойлик,энди ҳам тураверсин,менга кераги йўқ”,дебди.
Кейинчалик отамдан бу фикрни эшитиб,биз ҳазиллашдик.Ана айтган олтин хабарини Рўзмат соққол жиянингизга айтишингиз керак эди.У Урганчдан бомба топиб келиб,деворни портлатиб бўлса ҳам олтин тўла сандиқни олар эди”, дедик.
Мен у пайтда,яъни 2000 йиллар Тошкентда Ўзбекистон телевидениесида ишлар эдим. Ҳар сафар Моноққа қўнғироқ қилганимда Рўзмат соқол хазинани топдими,деб сўрар эдим.Отам,менга ҳазиллашиб, ҳозир Рўзмат соқол ўзини дами ўткир Эшон деб эълон қилди дер эди. Орадан вақтлар ўтди.2008 йилларда Гужумлига Нуржон Ботир бобомнинг мақбарасини зиёратига борганимда кўрган манзарамдан ҳайратда қолган эдим.Кимдир Рўзмат соқолга,ерларга шоли экгин,далаларда олтин бор жойларда шоли кўкармайди деган экан. Мақбара ёнига отам ва Саъдулла оғам қурдирган уйнинг эшигигача,ховуз бўйларигача ҳамма жойларга шоли эккан эди.Худонинг қаҳрига учраган,боболар тавқи ланъатига гирифтор бўлган бу одам йигирма-ўттиз йиллар давомида олтин излаб гуллаган боғу-роғларни,кўм-кўк отизларни қуритиб чўлга айлантирган эди.Хоразмнинг чўл шароитида бир дарахтнинг кало бўлишига 4-5 йил вақт керак бўлади.Уч-тўрт йил олдин онасини қарғишини олган бу жоҳил кимса оламдан ўтди.Ўша вақтларда Хоразмга йўлим тушиб қолганди,Рўзмат оғанинг маъракасига бордим.Не кўз билан кўрайки, яна ҳамма ёқ ковланган, зиёратгоҳ яқ инига лойдан тикланган иккита катта уй қурилган эди.Маълум бўлишича,Рўзмат оғонинг тўрт нафар,балки,беш фарзанди бўлиб,Россия ва дунёнинг турли мамлакатларида яшайдиган фарзандлари эндиликда зиёратгоҳ бинолари ва ерлари устида талашиб,судлашаётган экан.Рўзмат соқол деган бир фосиқ одамнинг авлодлари Нуржон Ботир бобомизнинг боғ-роғларга бурканган зиёратгоҳини қуритиб еб битираётган экан.
Мен Нуржон Ботир зиёратгоҳини Хоразм вилояти ёдгарликларни сақлаш ташкилоти ўз иҳтиёрига олиб,жамоа инсонлари,ёшлар ва болалар дам оладиган, Юсуф Хамадоний пиримиз зиёратгоҳига ўхшаган жойга айлантиришларини истар эдим.
Нуржон Ботир асаридан парча.
- - -